Fanlab

Robototexnika · Elektronika asoslari · 5–6-sinf

Maketli plata: qatorlar

LED bir teshikda yonadi, qo‘shnisida yo‘q — plata ichida teshiklar qanday ulangan?

Tajribani ochish

Vaziyat

Robototexnika to‘garagidagi birinchi mashg‘ulot. Stolda teshiklari ko‘p oq plata — maketli plata (breadboard), batareya, rezistor, qizil LED va bir nechta sim. O‘qituvchi sxemani ko‘rsatdi, siz esa qismlarni teshiklarga tiqdingiz — LED yonmaydi. Simni bir teshik yoniga ko‘chirsangiz — yonadi! Nega? Teshiklar ichida nima bor, qaysilari bir-biriga ulangan? Platani ichidan ko‘ring, qismlarni joylang va to‘garakdagi eng mashhur xatolarni o‘zingiz topib tuzating.

Mavzu

Maketli plata (breadboard): qatorlar qanday ulangan. Birinchi to‘garak mashg‘uloti: teshiklar ichidagi metall tasmalar — qaysi teshiklar bir-biriga ulangan

Asosiy tushunchalar

  • Besh teshikli tasma
  • O‘rtadagi oraliq
  • Quvvat shinalari

Formulalar

abcde|fghij

Bir ustunning beshta teshigi (a–e) ichkarida bitta metall tasma bilan ulangan; f–j — boshqa tasma. O‘rtadagi oraliq ularni ajratadi.

I=U−ULEDR

Zanjir to‘g‘ri yig‘ilsa, tok rezistor bilan cheklanadi: (4,5−1,9)/220≈0,012 A = 12 mA. Rezistorsiz tok amperga yetadi — LED kuyadi (7-sinfda batafsil).

I=I1+I2

Ikki LED parallel ulansa (anodlar bir tasmada, katodlar bir tasmada), tok ular o‘rtasida bo‘linadi — bitta rezistor bilan har biriga yarmi tegadi.

Nazariya

Nega maketli plata

Maketli plata (breadboard) — kavsharlamasdan sxema yig‘ish uchun. Qism oyoqlarini teshiklarga tiqasiz, kerak bo‘lsa sug‘urib boshqa joyga ko‘chirasiz. Teshiklar oralig‘i 2,54 mm — aynan chiplar va modullar oyoqlarining qadami. Lekin plata «hamma teshiklarni ulab qo‘ymaydi»: uning ichida aniq qoida bor.

Teshiklar ichida: beshta teshik — bitta tasma

Platani ichidan ko‘rsangiz («Ichini ko‘rish»), har ustun ostida metall tasma-qisqich yotadi: a, b, c, d, e teshiklari bitta tasmada — ular ulangan. f, g, h, i, j — boshqa tasma. Qo‘shni ustun (masalan, 12 va 13) esa ulanmagan. Shuning uchun ikki qism bir-biriga ulanishi uchun oyoqlari bitta ustunning bir yarmida bo‘lishi kerak.

O‘rtadagi oraliq

Plata o‘rtasidagi ariqcha — oraliq — e va f qatorlarini ajratadi: e12 va f12 ulanmagan. Bu ataylab: chiplar oraliq ustiga qo‘yiladi, bir qator oyoqlar a–e tomonga, ikkinchisi f–j tomonga tushadi — va ular tutashmaydi. Yangi boshlovchilar ko‘pincha e va f ni «bir ustun» deb o‘ylaydi — sxema ishlamaydi.

Quvvat shinalari

Chetdagi ikki uzun qator — shinalar: qizil chiziq «+», ko‘k «−». Shina bo‘ylab hamma teshiklar ulangan (5 tadan guruhlab, lekin bitta tasma). Batareyaning «+» simi «+» shinaga, «−» simi «−» shinaga tiqiladi — keyin istalgan joydan quvvat olish oson. Diqqat: uzun (830 teshikli) platalarda shina o‘rtadan bo‘lingan — ikki yarmini sim bilan ulash kerak, aks holda bir yarmi bo‘sh qoladi.

Klassik xatolar

1) LED ning ikkala oyog‘i bir tasmada (c12 va a12) — tasma ularni tutashtiradi, tok LED ni chetlab o‘tadi, u yonmaydi. 2) Qism oraliq orqali «ulangan» (e12 ↔ f12) — aslida uzilgan. 3) Sim quvvatlanmagan shinaga tiqilgan. 4) LED teskari — uzun oyoq (anod) «+» tomonda bo‘lishi kerak. 5) Rezistorsiz LED — tok chegaradan 30 baravar oshadi, LED bir zumda kuyadi. 6) «+» va «−» simlar bir tasmada — qisqa tutashuv, batareya qiziydi.

Model haqida

Tasmalarning qarshiligi hisobga olinmaydi (haqiqatda bir necha milliom). LED bo‘lakli model: 1,9 V gacha tok yo‘q, keyin 2 Ω; me’yor 20 mA, chegara 30 mA — undan oshsa, LED vaqt o‘tishi bilan kuyadi (1 A da bir zumda). Batareya 3 × AA = 4,5 V, ichki qarshiligi 0,45 Ω; qisqa tutashuvda ≈ 10 A oqadi va batareya qiziydi (haqiqiy batareya ham shunday, lekin bu yerda portlamaydi). Har teshikka faqat bitta oyoq sig‘adi.

Bilasizmi?

  • Kavsharsiz maketli platani 1971-yilda amerikalik Ronald J. Portugal (E&L Instruments) ishlab chiqqan. «Breadboard» — «non taxtasi»: XX asr boshida radiohavaskorlar sxemalarni oshxonadagi yog‘och non taxtasiga mixlab yig‘ishardi — nom shundan qolgan.
  • Plata teshiklarining oralig‘i 2,54 mm — aynan 0,1 dyuym. Bu qadam 1960-yillardagi birinchi DIP chiplardan qolgan: shuning uchun bugungi Arduino, sensor modullari va chiplar hammasi maketli plataga to‘g‘ri tushadi.

Tajribada nima bor

Haqiqiy plata qo‘lda chizilgan rasmda: uni aylantirasiz, qismlarni joylaysiz, zanjirni ulaysiz, kodni yozib yuklaysiz — tok va kuchlanish o‘sha zahoti hisoblanadi, xato ulashda qism kuyadi. Ichida topshiriqlar, nazariya, test va ekskursiya bor.

Shu bo‘limdagi boshqa tajribalar