Robototexnika · Elektronika asoslari · 7-sinf

Rezistorlar: rang kodi

Qutidagi qaysi rezistor 470 Ω? Halqalarni o‘qing, multimetr bilan tekshiring.

Vaziyat

To‘garak qutisida o‘nlab rezistor bor, lekin ularning ustida son yozilmagan — faqat rangli halqalar. Rahbar: «Menga 470 Ω rezistor keltir». Qaysi birini olasiz? Rang kodini o‘qishni o‘rganing, so‘ng multimetr bilan tekshiring: displeyda nima uchun «1.» yoki OL chiqadi, batareya ulangan zanjirda ommetr nega aldaydi? Kerakli qiymat qutida bo‘lmasa — ikkita rezistorni ketma-ket yoki parallel ulab yasang.

Mavzu

Rezistorlar: rang kodi, ketma-ket va parallel ulash. To‘garak qutisidagi rezistorlar: rang halqalaridan qiymatni o‘qish, ikki rezistordan kerakli qiymat yig‘ish

Asosiy tushunchalar

Rang kodi
Ketma-ket va parallel
Multimetr

Formulalar

R = (10 d_{1} + d_{2}) \cdot 10^{m}

To‘rt halqa: ikki raqam $d_{1} d_{2}$ va ko‘paytiruvchi $10^{m}$ (uchinchi halqa); to‘rtinchi — chetlanish: oltin ±5 %.

R = (100 d_{1} + 10 d_{2} + d_{3}) \cdot 10^{m}

Besh halqa: uch raqam, ko‘paytiruvchi, chetlanish (jigarrang ±1 %) — aniq rezistorlar.

R = R_{1} + R_{2}

Ketma-ket: tok ikkala rezistordan birin-ketin o‘tadi — qarshiliklar qo‘shiladi.

\frac{1}{R} = \frac{1}{R_{1}} + \frac{1}{R_{2}} \Rightarrow R = \frac{R_{1} R_{2}}{R_{1} + R_{2}}

Parallel: tokka ikki yo‘l — umumiy qarshilik eng kichigidan ham kichik.

R = \frac{U}{I}

Ommetr rezistordan o‘zining kichik tokini $I$ o‘tkazadi, kuchlanish $U$ ni o‘lchaydi va Om qonuni bo‘yicha $R$ ni chiqaradi.

Nazariya

Nega halqalar

Rezistorning tanasi atigi 6 mm — unga «470 Ω» yozib bo‘lmaydi, yozsa ham aylanib ketgan rezistorda o‘qib bo‘lmaydi. Shuning uchun qiymat rangli halqalar bilan yoziladi: har rang — bir raqam. Jadval: qora 0, jigarrang 1, qizil 2, to‘q sariq 3, sariq 4, yashil 5, ko‘k 6, binafsha 7, kulrang 8, oq 9. Halqalar tananing bir chetiga yaqinroq boshlanadi — o‘sha chetdan o‘qiladi; oltin yoki kumush halqa hech qachon birinchi bo‘lmaydi.

To‘rt halqa

Oddiy rezistorda to‘rt halqa: birinchi va ikkinchi — raqamlar, uchinchi — nol soni (ko‘paytiruvchi $10^{m}$ ), to‘rtinchi — chetlanish: oltin ±5 %, kumush ±10 %. Qizil-qizil-jigarrang-oltin: 2, 2, bitta nol → 220 Ω ±5 %. Sariq-binafsha-qizil: 4, 7, ikkita nol → 4700 Ω = 4,7 kΩ. Jigarrang-qora-qora: 1, 0, nol yo‘q → 10 Ω. Uchinchi halqa oltin bo‘lsa — 0,1 ga ko‘paytiriladi (2,2 Ω kabi kichik qiymatlar).

Besh halqa va chetlanish

Aniq rezistorlarda uch raqam + ko‘paytiruvchi + chetlanish: jigarrang-qora-qora-jigarrang-jigarrang → 100 × 10 = 1000 Ω ±1 %. Beshinchi halqa jigarrang bo‘lsa — ±1 %, qizil ±2 %. Chetlanish — haqiqiy qiymat nominaldan qancha farq qilishi mumkin: 470 Ω ±5 % rezistor aslida 446…494 Ω oralig‘ida. Shuning uchun multimetr 466 Ω ko‘rsatsa — hammasi joyida, rezistor «noto‘g‘ri» emas.

Multimetr bilan o‘lchash

Ω rejimida multimetr rezistordan o‘zining kichik tokini o‘tkazadi va kuchlanishni o‘lchaydi — ichida Om qonuni ishlaydi. Displey 3½ raqamli: eng ko‘pi 1999. Diapazonni qiymatdan sal kattaroq tanlang: 470 Ω uchun 2000 Ω (displey «470»); 200 Ω diapazonida «1.» chiqadi — sig‘madi; 20 kΩ da «0.47» — raqamlar kam. OL — zanjir ochiq (probelar havoda) yoki qiymat asbob chegarasidan tashqarida. Qoidalar: zanjirda tok bo‘lmasin (batareya ommetrni aldaydi), ikkala probeni barmoq bilan ushlamang (tanangiz ≈ 200 kΩ parallel ulanadi), rezistor zanjirdan ajratilgan bo‘lsin.

Ketma-ket va parallel

Ketma-ket ulashda tok birin-ketin ikkala rezistordan o‘tadi — yo‘l uzayadi, qarshiliklar qo‘shiladi: 330 + 1000 = 1330 Ω. Parallel ulashda tokka ikki yo‘l ochiladi — o‘tish osonlashadi, qarshilik eng kichigidan ham kichik: ikkita bir xil rezistor — yarmi (1 kΩ ∥ 1 kΩ = 500 Ω), har xil bo‘lsa $R = R_{1} R_{2} / (R_{1} + R_{2})$ . Qutida yo‘q qiymat shunday yasaladi: ketma-ket — kattaroq, parallel — kichikroq va «oraliq» qiymatlar.

Model haqida

Qutidagi har bir rezistorning haqiqiy qiymati nominaldan chetlanish ichida farq qiladi (470 → 466 Ω) — multimetr ana shuni ko‘rsatadi; ketma-ket/parallel rejimlarida qiymatlar nominal. Multimetr modeli: Ω — sinov toki diapazon to‘la shkalasida 0,2 V beradigan qilib tanlangan (200 Ω da 1 mA, 2000 Ω da 0,1 mA …), V⎓ — 10 MΩ kirish, A⎓ — shunt; 1999 sanoq. Barmoqlar — 200 kΩ (quruq teri; nam terida kamroq). Batareya ulangan zanjirda ommetr ko‘rsatkichi — kuchlanishlar yig‘indisidan hisoblangan «bema’ni» son; haqiqiy asbobda u yana ham tasodifiyroq bo‘lishi mumkin.

Bilasizmi?

Rezistorlarning rang kodi 1920-yillarda AQShdagi radio ishlab chiqaruvchilar uyushmasi (RMA) tomonidan joriy qilingan; bugun u xalqaro IEC 60062 standartida yoziladi va dunyoning hamma qutisida bir xil.
Standart qiymatlar qatori E12 ning qo‘shni sonlari taxminan 1,21 marta farq qiladi (10 ning 12-darajali ildizi): ±10 % chetlanish bilan 10 dan 100 gacha oraliq «bo‘shliqsiz» qoplanadi — shuning uchun 100 dan keyin 120, 150, 180, 220 keladi, 130 yoki 200 emas.

Tajribada nima bor

Haqiqiy plata qo‘lda chizilgan rasmda: uni aylantirasiz, qismlarni joylaysiz, zanjirni ulaysiz, kodni yozib yuklaysiz — tok va kuchlanish o‘sha zahoti hisoblanadi, xato ulashda qism kuyadi. Ichida topshiriqlar, nazariya, test va ekskursiya bor.

Shu bo‘limdagi boshqa tajribalar

Elektr zanjiri: fonar — 5–6-sinf
Maketli plata: qatorlar — 5–6-sinf
LED va rezistor: Om qonuni — 7-sinf
Kuchlanish bo‘luvchi va potensiometr — 7-sinf