Fanlab

Kimyo: interaktiv tajribalar

Kimyo bo‘yicha 87 ta tajriba, 7-sinfdan universitetgacha: Kimyo asoslari, Atom tuzilishi va davriy qonun, Kimyoviy bog‘lanish, Kimyoviy reaksiyalar, Eritmalar…

Bo‘limlar

Kimyo asoslari

Moddalar, aralashmalar, atom-molekula ta’limoti, mol

• Kimyo xonasi va xavfsizlik — 7-sinf. Nega probirkani qizdirganda uning og‘zini odamlardan chetga qaratish kerak?
• Sof modda va aralashmalar — 7-sinf. Loyqa tosh tuzidan toza osh tuzini qanday ajratib olish mumkin?
• Fizik va kimyoviy hodisalar — 7-sinf. Muz erishi va mixning zanglashi: qaysi birida yangi modda hosil bo‘ladi?
• Kimyoviy formula va valentlik — 7-sinf. Nega suv — H₂O, alyuminiy oksidi esa Al₂O₃? Valentlik formulani qanday «yig‘adi»?
• Mol, molyar massa va hajm — 7-sinf. 18 g suv va 2 g vodorodda zarralar soni bir xil. Nega? Bir mol gaz qancha joy oladi?
• Alkimyodan davriy qonungacha — 1-kurs. Alkimyogarlar temirni misga «aylantirdi» deb o‘ylagan — aslida tarozida nima o‘zgardi?

Atom tuzilishi va davriy qonun

Elektron qobiqlar, izotoplar, Mendeleyev jadvali

• Atom tuzilishi va izotoplar — 7-sinf. Nega xlorning nisbiy atom massasi butun son emas, balki 35,45?
• Elementlar va davriy jadval — 7-sinf. Nega 118 ta element bitta jadvalga sig‘adi va u atom haqida nimani aytadi?
• Elektron qavatlar va orbitallar — 8-sinf. Nega natriy tuzi alangani sariq, mis tuzi esa ko‘k-yashil rangga bo‘yaydi?

Kimyoviy bog‘lanish

Kovalent, ion, metall bog‘, molekula shakli, kristallar

• Kimyoviy bog‘lanish turlari — 8-sinf. Nega osh tuzi qattiq kristall, suv suyuq, mis sim esa tok o‘tkazadi?
• Molekula: orbitallar, simmetriya — 1-kurs. Nega suyuq kislorod magnit qutblari orasida osilib qoladi, suyuq azot esa to‘kiladi?

Kimyoviy reaksiyalar

Turlari, issiqlik effekti, tezligi va muvozanati

• Reaksiya tenglamalari — 7-sinf. Yopiq kolbada temir yonsa, tarozi nimani ko‘rsatadi? Atomlar qayerga ketadi?
• Yonish, alanga va oksidlar — 7-sinf. Stakan ostida sham nega o‘chadi va alanganing qaysi joyi eng issiq?
• Reaksiya tezligi va katalizator — 8-sinf. Nega bo‘r kukuni bo‘lakdan tez «qaynaydi», muzlatgichda ovqat esa sekin buziladi?
• Qaytar reaksiya va muvozanat — 8-sinf. Nega NO₂ ampulasi muzda oqaradi, ammiak kolonnasi esa yuqori bosimda ishlaydi?
• Kimyo sanoati va zavodlar — 9-sinf. Qashqadaryo gazidan polietilen, havodan o‘g‘it: reaksiya qanday zavodga aylanadi?

Eritmalar va elektrolitlar

Konsentratsiya, dissotsiatsiya, pH, gidroliz

• Kislotalar va metallar — 7-sinf. Qaysi metall kislotadan vodorodni siqib chiqaradi, mis esa nega jim turadi?
• Kislota, asos va indikatorlar — 7-sinf. Qizil karam sharbati nega limonda qizarib, sodada ko‘karadi?
• Suvni tozalash va yumshatish — 7-sinf. Loyqa kanal suvi qanday qilib jo‘mrakdan toza chiqadi, choynakda esa quyqa qoladi?
• Elektrolitik dissotsiatsiya — 9-sinf. Nega tuzli suvda lampa yorqin yonadi, shakarli suvda — yo‘q, sirkada esa xira?
• Tuzlar gidrolizi va muhit — 9-sinf. Nega soda eritmasi ishqoriy, ammoniy xlorid nordon, osh tuzi esa neytral?
• Eritmalar va eruvchanlik — 11-sinf. Nega issiq choyda shakar ko‘p eriydi, gazlangan suv esa iliqda tez «o‘chadi»?
• Eritma konsentratsiyasi — 11-sinf. Fiziologik eritma 0,9 % — bu necha mol/l? Dorixonada uni qanday tayyorlashadi?
• Raul qonuni, haydash va osmos — 1-kurs. Nega qishda yo‘lga tuz sepiladi, radiatorga esa antifriz quyiladi?

Oksidlanish-qaytarilish va elektrokimyo

Elektron balansi, galvanik element, korroziya

• Oksidlanish-qaytarilish — 8-sinf. Nega margansovka kislotada rangsizlanadi, ishqorda esa yashil tusga kiradi?
• Elektroliz va korroziya — 9-sinf. Tok osh tuzidan xlor va ishqor oladi — temir quvur esa nega zanglaydi?
• Galvanik elementlar va korroziya — 1-kurs. Akkumulyator qancha kuchlanish beradi va yer ostidagi quvurni zangdan nima saqlaydi?

Elementlar kimyosi

Metallmaslar, metallar va ularning birikmalari

• Havo: tarkibi va ifloslanishi — 7-sinf. Toshkent havosida nimalar bor, qishda tuman nega quyuqlashadi, yomg‘ir nega nordon?
• Kislorod va ozon — 7-sinf. Nega cho‘g‘langan cho‘p kislorodda alangalanadi, ozon qatlami bizni nimadan saqlaydi?
• Vodorod — eng yengil gaz — 7-sinf. Vodorod havodan necha marta yengil va nega uni yoqishdan oldin «qarsillatib» sinashadi?
• Suv: tarkibi va xossalari — 7-sinf. Suvni tok bilan parchalasak, nega vodorod kisloroddan ikki marta ko‘p chiqadi?
• Foydali qazilmalar — 7-sinf. Muruntov oltini va Olmaliq misi qanday rudadan, qanday qilib ajratib olinadi?
• Ohak va birikmalar sinflari — 8-sinf. Kuydirilgan, so‘ndirilgan ohak devorda qanday qilib yana ohaktoshga aylanadi?
• Metallmaslar va galogenlar — 8-sinf. Nega xlor bromni siqib chiqaradi, yod esa benzinda binafsha rangga kiradi?
• Xlor va xlorid kislota — 8-sinf. Basseyn suvini nima zararsizlantiradi va vodorod xlorid nega «favvora» bo‘lib otiladi?
• Kislorod guruhi va oltingugurt — 8-sinf. Muborakda tabiiy gazdan sariq oltingugurt qanday olinadi va H₂S nega xavfli?
• Sulfat kislota va kontakt usuli — 8-sinf. Olmaliqda mis eritishdan chiqqan gaz qanday qilib sulfat kislotaga aylanadi?
• Azot, ammiak va nitrat kislota — 8-sinf. Havodagi azot qanday qilib ammiak, selitra va paxta uchun o‘g‘itga aylanadi?
• Fosfor va mineral o‘g‘itlar — 8-sinf. O‘g‘it qopidagi «16-16-16» raqamlari nimani bildiradi va o‘g‘itni qanday tanish mumkin?
• Uglerod va uning birikmalari — 9-sinf. Olmos ham, grafit ham — uglerod; is gazi esa nega shunchalik xavfli?
• Kremniy va silikatlar — 9-sinf. Qumdan qanday qilib deraza oynasi, sement va quyosh paneli olinadi?
• Cho‘yan va po‘lat olish — 9-sinf. Qo‘ng‘ir rudadan qanday qilib temir olinadi va cho‘yan qanday qilib po‘latga aylanadi?
• Metallar va qotishmalar — 9-sinf. Nega mis kuporosiga solingan temir mix qizarib qoladi, bronza esa misdan qattiq?
• Ishqoriy metallar va soda — 9-sinf. Nega natriy kerosinda saqlanadi, soda esa osh tuzi va ohaktoshdan olinadi?
• Alyuminiy va uning birikmalari — 9-sinf. Yengil alyuminiy nega zanglamaydi, lekin ham kislotada, ham ishqorda eriydi?
• Mis, kumush, oltin va rux — 9-sinf. Mis kuporosi nega ko‘k, kumush nega eng yaxshi o‘tkazgich, oltin esa qanday eritiladi?
• Xrom va marganets: rangli ionlar — 9-sinf. Nega xrom birikmalari sariq, to‘q sariq, yashil va havorang bo‘la oladi?
• Temir va uning birikmalari — 9-sinf. Fe²⁺ va Fe³⁺ ni qanday ajratamiz va qonimizdagi temir nima qiladi?
• s- va p-elementlar qonuniyatlari — 1-kurs. Nega seziy suvda portlaydi, litiy sekin vishillaydi, ftor esa eng kuchli oksidlovchi?
• d- va f-elementlar: rang, redoks — 1-kurs. Bitta vanadiy nega to‘rt rangga kiradi va Zr bilan Hf nega deyarli egizak?
• Kompleks birikmalar va ligandlar — 1-kurs. Ammiak tomizilgan mis kuporosi nega to‘q ko‘k bo‘ladi va Verner buni qanday tushuntirdi?
• Kimyo zavodi: reaktor va sexlar — 4-kurs. Bir tonna xlor uchun qancha tok kerak va SO₂ ning 99,7 % i qanday SO₃ ga aylanadi?

Organik kimyo

Uglevodorodlar, spirtlar, kislotalar, oqsillar, polimerlar

• Tanamizdagi kimyo — 7-sinf. Tanamiz qaysi elementlardan iborat va bir lagan palov qancha energiya beradi?
• Organik kimyo: tuzilish — 10-sinf. Shakar kuysa nega ko‘mir qoladi va uglerod nega to‘rtta bog‘ hosil qiladi?
• Izomerlar va nomenklatura — 10-sinf. Zajigalkadagi butan va izobutanning formulasi bir xil — nega ular har xil modda?
• Alkanlar va sikloalkanlar — 10-sinf. Gaz plitadagi metan va ballondagi propan — bir oila: nega biri gaz, boshqasi suyuq?
• Alkenlar va alkadiyenlar — 10-sinf. Nega etilen bromli suvni rangsizlantiradi va pomidorni pishiradi?
• Polimerlar, kauchuk, tolalar — 10-sinf. Polietilen paket, shina va paxta tolasi qanday tuzilgan va qayerga ketadi?
• Alkinlar, benzol va stirol — 10-sinf. Karbid va suvdan qanday gaz chiqadi va u nega metallni eritadigan alanga beradi?
• Tabiiy gaz, neft va toshko‘mir — 10-sinf. Bir xil qora neftdan qanday qilib benzin, kerosin va mazut olinadi?
• Spirtlar va oddiy efirlar — 10-sinf. Nega etanol va dimetil efir formulasi bir xil, qaynashi esa 100 °C dan ko‘p farq qiladi?
• Fenol, aldegid va ketonlar — 10-sinf. Qaysi reaksiya probirkani ko‘zguga aylantiradi va nega aseton buni qila olmaydi?
• Kislotalar, efirlar va sovun — 10-sinf. Sirka va spirtdan qanday qilib banan hidi chiqadi, paxta yog‘idan esa sovun?
• Uglevodlar: glyukoza va kraxmal — 10-sinf. Nega non yod tomizilganda ko‘karadi, paxta esa ko‘karmaydi?
• Organik moddalarni aniqlash — 10-sinf. Oltita belgisiz probirka: qaysi reaktiv qaysi organik moddani «fosh» qiladi?
• Stereokimyo va konformatsiyalar — 2-kurs. Formulasi bir xil ikki «ko‘zgu» molekula — nega biri davolaydi, biri zararli?
• Radikal va elektrofil mexanizm — 3-kurs. Nega etilen bromni darhol biriktiradi, metan esa xlor bilan faqat yorug‘da?
• SN1, SN2 va eliminatsiya — 3-kurs. Bitta bromni almashtirsak: nega goh inversiya, goh rasemat, goh alken chiqadi?
• Aromatik halqa va azobo‘yoqlar — 3-kurs. Marg‘ilon atlasining yorqin ranglari benzol halqasidan qanday tug‘iladi?
• Karbonil birikmalar va sintez — 3-kurs. Banan, dolchin va vanil hidlari kolbada qanday sintez qilinadi?
• Geterohalqalar va DNK — 3-kurs. Piridin nega asos, pirrol esa deyarli yo‘q — va DNK qo‘sh spirali nima bilan tutiladi?
• Aminokislotalar va oqsillar — 3-kurs. Sutga kislota qo‘shilsa, nega kazein ivib, qatiqqa aylanadi?
• Makromolekulalar fizikasi — 3-kurs. Paxta tolasidagi zanjir qanday o‘ralgan va polimer eritmasi nega quyuq bo‘ladi?
• Polimerlar sintezi va kinetikasi — 3-kurs. Nega initsiator ko‘paysa polimer tez hosil bo‘ladi-yu, zanjirlari qisqaradi?
• Polimer materiallar kimyosi — 3-kurs. PVX quvur quyoshda nega sarg‘ayadi, shina esa oltingugurt bilan qanday rezinaga aylanadi?

Analitik va fizikaviy kimyo

Titrlash, spektroskopiya, termodinamika, kinetika, kolloidlar

• Termokimyo va Gibbs energiyasi — 1-kurs. Sovuq kompress nega muzdek bo‘ladi va ohak pechi nega 900 °C da ishlaydi?
• Elektrokimyoviy analiz — 1-kurs. Suvdagi tuz, ftor va qo‘rg‘oshinni elektr toki yordamida qanday o‘lchaymiz?
• Sifat analizi va gravimetriya — 2-kurs. Ruda yoki mineral suvda qaysi ionlar bor va sulfat necha milligramm?
• Titrimetrik analiz — 2-kurs. Texnik o‘yuvchi natriyda qancha soda bor — tomchi aniqligida qanday bilinadi?
• Optik analiz usullari — 2-kurs. Daryo suvidagi temir va misni yorug‘lik yutilishidan qanday o‘lchaymiz?
• Ekstraksiya va xromatografiya — 2-kurs. Chigitdan moy qanday olinadi va aralashma qanday qilib dog‘larga ajraladi?
• Spektrlar: tuzilishni aniqlash — 2-kurs. Noma’lum oq kukun nima? UB, IQ, YaMR va mass-spektrlar javob beradi
• Qotishmalar: holat diagrammalari — 2-kurs. Nega kavshar qalaydan ham, qo‘rg‘oshindan ham past haroratda eriydi?
• Kimyoviy kinetika va Arrenius — 2-kurs. Dori qachon yaroqsiz bo‘ladi va buni 40 °C dagi sinovdan qanday bilish mumkin?
• Kataliz va fermentlar — 2-kurs. Kartoshka, platina va temir — qaysi biri H₂O₂ ni tezroq parchalaydi va nega?
• Kolloidlar va adsorbsiya — 2-kurs. Loyqa suvga alyuminiy sulfat qo‘shilsa, nega mayda zarralar yopishib cho‘kadi?
• Kompyuter kimyosi va doking — 2-kurs. Yangi dorini kolbada sintez qilishdan oldin kompyuterda qanday «sinab» ko‘rishadi?